คำว่า ผะหมี อาจฟังดูแปลก เพราะเป็นคำที่มาจากภาษาจีนแต้จิ๋ว ผะ แปลว่า ตี หรือ ทำให้แตก ส่วนคำว่า หมี หรือ มี้ แปลว่าดำ ความมืด ปัญหา หรือ อำพราง เมื่อนำมารวมกันคำว่า ผะหมี จึงแปลว่า การตีความมืด หรือการแก้ปัญหาที่อำพรางอยู่ให้ชัดเจนขึ้นมา นั่นเอง

ปริศนาผะหมี เป็นที่นิยมเล่นเพื่อฝึกสมอง ประลองปัญญา กันในหมู่นักปราชญ์ของจีน สำหรับปริศนาผะหมีของไทย สันนิษฐานกันว่าเกิดขึ้นในสมัยรัชกาลที่ ๔ โดยได้ดัดแปลงการเล่นมาจากปริศนาแบบจีน มีการตั้งโรง การแขวนปริศนาคำทาย เช่นเดียวกับแบบจีนแต่จะแต่งคำถามเป็นปริศนาด้วยคำประพันธ์ไทย เช่นโคลง ฉันท์ กาพย์ หรือกลอน 

ปริศนาผะหมีมีเอกลักษณ์ต่างจากปริศนาร้อยกรองอื่นๆ ตรงที่ธงหรือคำตอบของปริศนาที่ถามนั้นจะมีความสัมพันธ์กัน เช่น พ้องคำหน้า พ้องคำหลัง หรืออื่นๆ อีกหลายแบบ ซึ่งจะกล่าวถึงต่อไป

เพื่อให้เข้าใจปริศนาผะหมีให้ง่ายขึ้น จะขอยกตัวอย่างการถามตอบปริศนาผะหมีง่ายๆ สักข้อดังนี้

ชิ้นส่วนของสัตว์สีดำนำมาเขียน
นกอะไรบินวนเวียนแพร่เชื้อหวัด
ให้ระวังตัวพยาธิที่เกี่ยวรัด
โปเตโต้ร้องถนัดมัดใจแฟน (โดย คุณว้อบแว้บ*)

ซึ่งคำตอบคือ ปากกา, ปากห่าง, ปากขอ, ปากดี

ชิ้นส่วนของสัตว์สีดำนำมาเขียน  - ปากกา
นกอะไรบินวนเวียนแพร่เชื้อหวัด -  ปากห่าง
ให้ระวังตัวพยาธิที่เกี่ยวรัด - ปากขอ
โปเตโต้ร้องถนัดมัดใจแฟน - ปากดี

จะเห็นว่าคำตอบของผะหมีข้อนี้ มีความสัมพันธ์กันคือพ้องคำหน้าคือคำว่า "ปาก" เหมือนกันทั้ง ๔ คำตอบนั่นเอง

Top

นอกจากคำว่าผะหมี แล้วยังมีคำเรียกปริศนาลักษณะนี้หลายอย่าง เช่น พะหมี โจ๊ก ปริศนาร้อยกรอง ปริศนาคำกลอน ฯลฯ  ตามแต่ละยุคสมัยหรือตามแต่ละท้องที่จะเรียกกัน กฎเกณฑ์ กติกา การถามตอบปริศนาก็แตกต่างกันไปตามแต่ละแห่งที่เล่นเช่นกัน ในปัจจุบัน ยังพบการเล่นผะหมีที่จังหวัดชลบุรีในวันสำคัญต่างๆ โดยชาวชลบุรี จะเรียกผะหมีว่า "โจ๊ก"

การเล่นผะหมีประกอบด้วยผู้เล่น ๒ ฝ่าย คือฝ่ายผู้ตั้งปริศนาและฝ่ายผู้ตอบปริศนา ฝ่ายผู้ตั้งปริศนาจะต้องคิดหาคำ ที่มีความสัมพันธ์กันเพื่อนำมาตั้งเป็นปริศนา (มักจะเรียกคำตอบที่สัมพันธ์กันดังกล่าวว่า "ธง" หรือ "คำเฉลย") แล้วจึงแต่งคำถามปริศนาด้วยคำประพันธ์ไทย เช่นโคลง ฉันท์ กาพย์ หรือกลอน  

ฝ่ายผู้ตั้งปริศนา หรือนิยมเรียกว่านายโรง หรือนายโจ๊ก จะแขวนปริศนาไว้ เมื่อมีผู้ต้องการตอบปริศนา นายโรงจะให้สัญญาณในการเริ่มตอบ (เช่นการเป่านกหวีด หรือบอกให้เริ่มตอบ) และเมื่อผู้ตอบปริศนาตอบถูกหรือผิด นายโรงจะให้สัญญาณ (เช่น กดกริ่งเมื่อตอบถูก ตีกลองเป็นจำนวนครั้งเท่ากับคำตอบที่ตอบผิด) 


ฝ่ายผู้ตอบปริศนา จะนั่งหรือยืนอยู่ในบริเวณนั้น และแสดงความจำนงจะตอบปริศนา (เช่นยกมือขอตอบ)

สำหรับการเล่นผะหมีในบ้านผะหมี จะแตกต่างจากการเล่นผะหมีโดยทั่วไป โดยจะถามตอบปริศนาผ่านทางเว็บบอร์ดของ pantip.com นั้น โดยผู้ตั้งปริศนาจะตั้งปริศนาเป็นร้อยกรอง และ ผู้ตอบปริศนาก็นิยมแต่งตอบมาแต่งเป็นร้อยกรองลักษณะเดียวกับคำถาม ดังตัวอย่างต่อไปนี้เป็นผะหมีพ้องหน้า คำถามแต่งด้วยคำประพันธ์ประเภทกลอนแปด ดังนั้นผู้ตอบจึงแต่งคำตอบด้วยกลอนแปดเช่นเดียวกันดังนี้

คำถาม (กลอนแปด)
ชิ้นส่วนของสัตว์สีดำนำมาเขียน
นกอะไรบินวนเวียนแพร่เชื้อหวัด
ให้ระวังตัวพยาธิที่เกี่ยวรัด
โปเตโต้ร้องถนัดมัดใจแฟน (โดย คุณว้อบแว้บ*)

คำตอบ (กลอนแปด)
"ปากกา"แดงครูขอตรวจข้อสอบ
นก"ปากห่าง"ช่างชอบหอบหอยโข่ง
เจ้า"ปากขอ"เกาะเป็นเช่นตัวโกง
ตัดใยโยงยากแท้แค่"ปากดี" (โดย โดโรธี)

หรือดังตัวอย่างต่อไปนี้ เป็นผะหมีพ้องหน้าเช่นกัน แต่คำถามแต่งด้วยคำประพันธ์ชนิดโคลง ๔ สุภาพ ผู้ตอบเมื่อคิดคำตอบได้แล้ว จึงแต่งโคลง ๔ สุภาพตอบด้วยเช่นเดียวกัน

คำถาม (โคลงสี่สุภาพ)
 ๏ เอ่ยชมรสจัดจ้าน       อร่อยดี
กินดื่มมากเต็มที             จึ่งใช้
กาลครั้งหนึ่งยังมี           บอกเล่า
รับส่งทันใจได้               สิ่งนี้สื่อสาร (โดย คุณว้อบแว้บ*)

คำถาม (โคลงสี่สุภาพ)

 ๏ เอ่ยชมรสแซ่บแท้       "อีหลี"
พุงแน่น"อีโน"ซี              ลดได้
"อีสป"นิทานมี               นานเนิ่น
รับส่ง"อีเมล์"ใช้             บ่อยครั้งสื่อสาร (โดย คุณ JustMe)
 

Top

ผะหมีมีที่มาจากแต้จิ๋ว
ผะคือตีให้ปลิวให้แตกหาย
หมีหรือมี้นี่คือความมืดกราย
รวมเป็นตีแตกกระจายคลายมืดมน

ผะหมีแบ่งผู้เล่นเป็นสองฝ่าย
ฝ่ายหนึ่งทายฝ่ายหนึ่งคว้าหาเหตุผล
คำทายลวงล่อหลอกบอกวกวน
หากคิดค้นจนจบพบสัมพันธ์"

โดโรธี

• รูปแบบของบ้านผะหมี (อยู่ระหว่างการปรับปรุง)
• รูปแบบโจ๊ก (ผะหมี) ของชมรมโจ๊กพนัสนิคม
• รูปแบบโจ๊ก (ผะหมี) ของชมรมโจ๊กเมืองชล (วัดกำแพง)
• รูปแบบโจ๊ก (ผะหมี) ของชมรมปริศนาร้อยกรองชลบุรี ๒๘ มิ.ย. ๕๓
• รูปแบบโจ๊ก (ผะหมี) ตำรับท่านสิงห์ (พระมหาสิงหรัช รตนโชโต)
• รูปแบบปริศนาพะหมี (ผะหมี) ของอาจารย์วัฒนะ บุญจับ
• รูปแบบปริศนาร้อยกรอง (ผะหมี) ของอาจารย์สามารถ ศักดิ์เจริญ

หากต้องการศึกษาเพิ่มเติมอ่านได้จากหนังสือเกี่ยวกับปริศนาผะหมีดังต่อไปนี้